दिवाळीचा उजेड हरवतोय… बाजारपेठ थंड, सामान्य माणसाच्या जगण्यावर प्रश्नचिन्ह!
The गडविश्व
– दिवाळी म्हणजे आनंदाचा, उत्साहाचा आणि नव्या सुरुवातीचा सण. वर्षभराच्या धावपळीनंतर चार दिवस कुटुंबासोबत आनंदाने घालवण्याचे दिवस. दिवाळीच्या आधी बाजारपेठांमध्ये होणारी गर्दी, नवीन कपड्यांची खरेदी, फराळाची लगबग, आकाशकंदील, पणत्या आणि फटाक्यांचा आवाज हे या सणाचे अविभाज्य चित्र. मात्र यंदा दिवाळी आली असली, तरी बाजारपेठांमध्ये अपेक्षित उत्साह दिसत नाही. दुकाने सजली आहेत, मालाची आवक झाली आहे, रोषणाईही आहे; पण ग्राहकांची पावले मात्र थांबलेली दिसतात. व्यापाऱ्यांच्या चेहऱ्यावरही यंदाच्या दिवाळीचे समाधान नाही. अनेकांनी मोठ्या अपेक्षेने माल भरला, गुंतवणूक केली; मात्र विक्री अपेक्षेप्रमाणे होत नसल्याने माल गोदामात पडून आहे.
ही परिस्थिती केवळ एखाद्या शहरापुरती किंवा बाजारपेठेपुरती मर्यादित नाही. देशभरातील ग्राहक बाजारपेठेतील संमिश्र चित्र आणि ग्रामीण भागातील कमजोर मागणी याची चर्चा सुरू आहे. ऑक्टोबर २०२६ मधील खरेदीची इच्छा दर्शवणारा Buying Intent Index मागील १९ महिन्यांतील नीचांकी पातळीवर पोहोचल्याचे आकडेवारी सांगते. महागाई, शेती उत्पन्नावरील दबाव आणि वाढता घरखर्च यामुळे ग्राहक आवश्यक वस्तूंनाच प्राधान्य देत आहेत. ऐन सणासुदीच्या काळात खरेदीचा उत्साह कमी होणे ही अर्थव्यवस्थेसाठीही चिंतेची बाब आहे.
शेतकऱ्याच्या घरातच दिवाळीचा पैसा नाही!
विदर्भातील अर्थव्यवस्थेचा मोठा आधार शेती आहे. शेतकऱ्याच्या हातात पैसा आला की त्याचा परिणाम केवळ त्याच्या घरापुरता राहत नाही. तो गावातील किराणा दुकानात खरेदी करतो, मुलांसाठी कपडे घेतो, शेतीसाठी साहित्य विकत घेतो, घरातील गरजा पूर्ण करतो. अशा प्रकारे ग्रामीण भागातील पैसा स्थानिक बाजारपेठेत फिरतो. पण यंदा अनेक भागांत अतिवृष्टी, अनियमित पाऊस, पीकनुकसान आणि उत्पादनाच्या प्रश्नांमुळे शेतकऱ्यांचे आर्थिक गणित बिघडले आहे. काही ठिकाणी पीक हातचे गेले, तर काही ठिकाणी उत्पादन झाले तरी योग्य भाव मिळण्याची चिंता आहे. शेतीचा खर्च मात्र कमी झालेला नाही.
अशा परिस्थितीत शेतकऱ्याने दिवाळीची खरेदी करावी तरी कशी? शेतकऱ्याच्या घरातच उत्पन्न नसेल, तर गावातील व्यापाऱ्याच्या दुकानात ग्राहक कुठून येणार? शेतकऱ्याच्या हातातील पैसा कमी झाला की त्याचा परिणाम किराणा दुकानदारापासून कपड्यांच्या व्यापाऱ्यापर्यंत आणि छोट्या व्यावसायिकांपर्यंत पोहोचतो. ही एकमेकांशी जोडलेली ग्रामीण अर्थव्यवस्था आहे. तिच्यातील एका घटकाला बसलेला फटका संपूर्ण बाजारपेठेला जाणवतो.
महागाईच्या काळात सण साजरा करायचा तरी कसा?
एकीकडे उत्पन्नाचे स्रोत मर्यादित होत आहेत, तर दुसरीकडे जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती सामान्य माणसाच्या खिशावर भार टाकत आहेत. किराणा, खाद्यतेल, भाजीपाला, गॅस, औषधे, शिक्षण, प्रवास, वीजबिल आणि घरभाडे या सगळ्यांचा हिशेब करताना महिन्याचे बजेट कोलमडते. अशा वेळी नवीन कपडे, फराळ, फटाके आणि घराची सजावट या गोष्टी अनेक कुटुंबांसाठी दुय्यम ठरतात.
आज बाजारात प्रत्येक वस्तू उपलब्ध आहे. ऑनलाइन खरेदीवर आकर्षक सवलती आहेत. मोठ्या कंपन्यांच्या जाहिराती आहेत. पण या चमकदार बाजारपेठेत छोट्या दुकानदाराचे काय? त्यानेही कर्ज काढून किंवा स्वतःची बचत गुंतवून दिवाळीसाठी माल भरलेला असतो. दुकानाचे भाडे, वीजबिल, कर्मचाऱ्यांचे वेतन आणि इतर खर्च थांबत नाहीत. ग्राहक मात्र खर्चाचा हात आखडता घेत आहेत. परिणामी मोठ्या कंपन्यांच्या सवलतींच्या स्पर्धेत स्थानिक व्यापाऱ्याची कोंडी होत आहे.
वीस वर्षांपूर्वीची दिवाळी आठवते?
आजपासून साधारण वीस वर्षे मागे गेलो, तर दिवाळीचे चित्र वेगळे होते. त्या काळात ऑनलाइन खरेदी नव्हती, प्रत्येकाच्या हातात स्मार्टफोन नव्हता. गावातील आठवडी बाजाराला वेगळे महत्त्व होते. दिवाळीच्या आधी घराघरांत साफसफाई, अंगण सारवणे, रांगोळी काढणे आणि फराळ बनवण्याची लगबग सुरू व्हायची. नवीन कपडे घेण्यासाठी संपूर्ण कुटुंब बाजारात जायचे. मुलांच्या चेहऱ्यावर नवीन कपड्यांचा आनंद असायचा. शेजारीपाजारी फराळाची देवाणघेवाण व्हायची. कुणाच्या घरी करंजी, कुणाच्या घरी चिवडा, तर कुणाच्या घरी लाडू झाले, याची चर्चा व्हायची.
तेव्हा आजच्यासारख्या सुविधा नव्हत्या; पण कमी साधनांतही सण साजरा करण्याचा आनंद होता. याचा अर्थ त्या काळात गरिबी किंवा आर्थिक अडचणी नव्हत्या असा नाही. मात्र गरजा, खर्चाच्या पद्धती आणि सामाजिक व्यवहार वेगळे होते. आज तंत्रज्ञानाने जग जवळ आणले; पण माणसांच्या प्रत्यक्ष भेटी कमी केल्या. खरेदीचे पर्याय वाढले; पण प्रत्येक वस्तू खरेदी करण्यासाठी लागणारी आर्थिक क्षमता सर्वांकडे वाढलीच असे नाही.
आज सोशल मीडियावर दिवाळीच्या सजावटीचे, महागड्या कपड्यांचे, पर्यटनाचे आणि खरेदीचे प्रदर्शन दिसते. पण त्याच वेळी अनेक घरांत कर्जाचे हप्ते, बेरोजगारी, मुलांचे शिक्षण आणि रोजच्या खर्चाचे गणित सुरू असते. एका बाजूला उत्सवाचे प्रदर्शन, तर दुसऱ्या बाजूला गरजांसाठी सुरू असलेली धडपड, हे आजच्या समाजाचे विरोधाभासी चित्र आहे.
जंगल, जमीन आणि जगण्याचा संघर्ष!
गडचिरोलीसारख्या जिल्ह्यात सामान्य माणसाच्या आर्थिक प्रश्नांना आणखी एक महत्त्वाची बाजू आहे. इथले जंगल केवळ झाडांचा समूह नाही. ते आदिवासी समाजाच्या जगण्याचा आधार आहे. मोहफुले, तेंदूपत्ता, बांबू, विविध लघुवनोपज आणि वनसंपत्तीशी अनेक कुटुंबांचे अर्थकारण जोडलेले आहे. अशा जंगलांवर विकासाच्या नावाने वेगवेगळे प्रकल्प उभे राहत असताना स्थानिकांच्या हक्कांचा आणि पर्यावरणाचा प्रश्न ऐरणीवर येतो.
भीमाशंकर परिसरातील प्रस्तावित जलविद्युत प्रकल्पासाठी हजारो झाडांच्या तोडीच्या मुद्द्यावर स्थानिकांनी केलेला विरोध असो किंवा गडचिरोलीतील जंगल आणि नैसर्गिक संपत्तीबाबतचे प्रश्न असोत, विकासाचा विचार करताना जंगलावर अवलंबून असलेल्या माणसाच्या जगण्याचा विचार किती होतो, हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे. विकास हवा, उद्योग हवेत; पण त्याची किंमत नेहमी निसर्ग आणि स्थानिक समाजानेच का मोजायची?
शेतकऱ्याच्या शेतात पीक उरले नाही आणि जंगलावर अवलंबून असलेल्या माणसाच्या जगण्याचा आधारही धोक्यात आला, तर त्याच्या घरात दिवाळीचा उजेड कसा पोहोचणार?
तणावग्रस्त समाज आणि हरवणारी आशा!
आज आर्थिक असुरक्षिततेसोबत मानसिक तणावही वाढत आहे. तरुणांसमोर रोजगाराचा प्रश्न आहे. पालकांना मुलांच्या शिक्षणाची आणि भवितव्याची चिंता आहे. लहान मुलांचे जग मोबाईल, सोशल मीडिया आणि ऑनलाइन गेमिंगभोवती फिरत आहे. डिजिटल जगाने ज्ञान आणि संधी उपलब्ध करून दिल्या; पण त्यासोबत सायबर फसवणूक, ऑनलाइन व्यसन आणि गुन्हेगारीची आव्हानेही वाढवली आहेत. अशा परिस्थितीत मुलांना सुरक्षित डिजिटल जगाची ओळख करून देणे, त्यांच्यासोबत संवाद साधणे आणि त्यांना वेळ देणे ही कुटुंबासह समाजाचीही जबाबदारी बनली आहे.
राजकीय पातळीवर महागाई, बेरोजगारी, शेती आणि आर्थिक धोरणांवर आरोप-प्रत्यारोप सुरू असतात. सत्ताधारी जागतिक परिस्थितीचे संदर्भ देतात, विरोधक आंदोलने करतात. लोकशाहीत प्रश्न विचारणे आणि विरोध करणे आवश्यकच आहे. मात्र या सगळ्या राजकीय गदारोळात सामान्य माणसाच्या जगण्याचे प्रश्न सुटत आहेत का? व्यापाऱ्याच्या दुकानातील माल विकला जातोय का? शेतकऱ्याला त्याच्या उत्पादनाचा योग्य मोबदला मिळतोय का? तरुणाला रोजगार मिळतोय का? छोट्या शहरातील बाजारपेठ पुन्हा उभी राहत आहे का? या प्रश्नांची उत्तरे महत्त्वाची आहेत.
दिवाळी म्हणजे अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्याचा सण. मात्र आजचा अंधार केवळ घरात पणत्या लावून दूर होणार नाही. त्यासाठी शेतकऱ्याच्या हातात उत्पन्न, व्यापाऱ्याच्या दुकानात ग्राहक, तरुणांच्या हाताला काम आणि प्रत्येक कुटुंबाला भविष्याबद्दल विश्वास मिळायला हवा.
वीस वर्षांपूर्वीच्या दिवाळीत सुविधा कमी होत्या; पण कमी साधनांत आनंद शोधण्याची वृत्ती होती. आज सुविधा वाढल्या, बाजारपेठा विस्तारल्या, तंत्रज्ञान प्रगत झाले; मात्र या प्रगतीचा आनंद घेण्याची क्षमता प्रत्येकाकडे आहे का, हा प्रश्न अनुत्तरित आहे.
यंदा अनेक घरांत दिवे लागतील, आकाशकंदील चमकतील; पण त्या दिव्याखाली बसलेल्या शेतकऱ्याला पुढच्या हंगामाची चिंता असेल, व्यापाऱ्याला न विकलेल्या मालाची काळजी असेल आणि बेरोजगार तरुणाला उद्याच्या नोकरीचा प्रश्न भेडसावत असेल. अशा वेळी दिवाळीचा खरा अर्थ शोधण्याची गरज आहे.
कारण दिवाळी केवळ घरात दिवे लावल्याने उजळत नाही; ती शेतकऱ्याच्या घरात पीक, व्यापाऱ्याच्या हातात व्यवसाय, तरुणांच्या हातात रोजगार आणि सामान्य माणसाच्या मनात उद्याची आशा निर्माण झाली, तरच खऱ्या अर्थाने उजळते.
– स्वाधीनता बाळेकरमकर (वंजारी)
