हातातील ‘स्क्रीन’ आणि हरवलेली ‘संवाद संस्कृती’
The गडविश्व
ता. प्र / धानोरा, दि. १९ : मानवी संस्कृतीचा इतिहास हा संवाद आणि माध्यमांच्या उत्क्रांतीचा इतिहास आहे. शिलालेखांपासून सुरू झालेला हा प्रवास कागदावर उतरला आणि ‘वृत्तपत्र’ हे लोकशाहीचा चौथा स्तंभ बनले. मात्र, गेल्या दशकात तंत्रज्ञानाने जी गरुडझेप घेतली, त्याने या स्तंभाचा पायाच हलवून सोडला आहे. आज सकाळी दारात पडणाऱ्या वृत्तपत्राच्या फडफडाटापेक्षा, उशाशी असलेल्या मोबाईलच्या ‘नोटिफिकेशन’चा आवाज माणसाला लवकर जागा करतो. हा बदल केवळ तांत्रिक नाही, तर तो आपल्या सामाजिक, मानसिक आणि वैचारिक जडणघडणीवर झालेला एक मोठा आघात आहे.
माहितीचा महापूर आणि विवेकाचा दुष्काळ
वृत्तपत्र हे ‘संपादित’ माध्यम होते. तिथे प्रत्येक शब्दाला वजन होते आणि प्रत्येक बातमीला जबाबदारीची जोड होती. एका बातमीसाठी संपादक, वार्ताहर आणि उपसंपादक आपली प्रतिष्ठा पणाला लावत असत. आज मोबाईलमुळे माहितीचा ‘महापूर’ आला आहे, पण त्यात ‘सत्या’चा अंश किती, हा संशोधनाचा विषय आहे. ‘ब्रेकिंग न्यूज’च्या शर्यतीत तथ्यांची पडताळणी मागे पडली असून, केवळ खळबळजनक मथळे (Clickbaits) वाचून मते बनवण्याची घातक प्रवृत्ती समाजात, विशेषतः तरुणांमध्ये वाढली आहे.
तरुण पिढी: ‘रील्स’च्या जगात हरवलेले गांभीर्य
तरुण पिढीसाठी मोबाईल हे आता केवळ साधन उरलेले नसून ते त्यांचे ‘विश्व’ बनले आहे.
एकाग्रतेचा अभाव: पूर्वी एखादा अभ्यासपूर्ण लेख किंवा अग्रलेख शांतपणे वाचण्याची सवय होती. आज ‘स्क्रोलिंग’च्या नादात वाचनाची खोली संपली आहे. १५ ते ३० सेकंदांच्या व्हिडिओमध्ये जग शोधणाऱ्या या पिढीला गुंतागुंतीचे सामाजिक प्रश्न समजून घेण्याइतपत संयम उरलेला नाही.
बौद्धिक आळस: गुगल आणि चॅटबॉट्सच्या उपलब्धतेमुळे स्वतः विचार करण्याची किंवा संदर्भ शोधण्याची वृत्ती कमी होत आहे. यातून एक अशी पिढी तयार होत आहे, जिच्याकडे माहिती भरपूर आहे, पण ‘ज्ञान’ आणि ‘अनुभव’ यांची कमतरता आहे.
ग्रामीण महाराष्ट्र: चावडीचे ‘व्हॉट्सॲप’ झाले
ग्रामीण भागात वृत्तपत्र हे केवळ बातमीचे साधन नव्हते, तर ते ग्रामपंचायतीच्या चावडीवर किंवा एसटी स्टँडवर चर्चेचे केंद्र होते.
तुटलेला संवाद: पूर्वी एका वृत्तपत्राभोवती १० लोक जमून चर्चा करायचे, त्यातून गावातील प्रश्न सुटायचे. आज प्रत्येक हातामध्ये मोबाईल आल्याने, एकाच बाकावर बसलेले चार मित्र एकमेकांशी बोलण्याऐवजी आपापल्या मोबाईलमध्ये मग्न असतात. ‘समूह’ असूनही माणसे ‘एकाकी’ झाली आहेत.
स्थानिक प्रश्नांकडे दुर्लक्ष: स्थानिक वृत्तपत्रे गावातील रस्ते, पाणी किंवा शाळेच्या समस्यांना वाचा फोडायची. मोबाईलवर मात्र जागतिक बातम्यांचा इतका भडिमार होतो की, आपल्या दारातील प्रश्न आपल्याला दिसेनासे झाले आहेत. आपण युक्रेन युद्धावर तासनतास चर्चा करतो, पण आपल्या गावातील ओढ्याला आलेला पूर किंवा शाळेची पडलेली भिंत यावर बोलायला आपल्याला वेळ नाही.
अल्गोरिदमचा विळखा आणि वैचारिक संकुचितता (Echo Chambers)
वृत्तपत्र वाचताना आपल्या समोर सर्व प्रकारचे विचार यायचे—आपल्याला पटणारेही आणि न पटणारेही. पण मोबाईलवरील फेसबुक, इंस्टाग्राम किंवा युट्युबचे ‘अल्गोरिदम’ आपल्याला तेच दाखवतात जे आपल्याला आवडते. यामुळे आपण एका वैचारिक चौकटीत अडकलो आहोत. दुसऱ्याची बाजू समजून घेण्याची वृत्ती संपत चालली असून, समाज हळूहळू ‘अतिरेकी’ विचारांकडे झुकत आहे. ही वैचारिक संकुचितता भविष्यातील सामाजिक सलोख्यासाठी मोठा धोका आहे.
भाषेची होणारी दैना आणि संवादाचा दर्जा
वृत्तपत्रे ही भाषेची शुद्धता जपण्याचे काम करायची. नवीन शब्द, व्याकरण आणि वाक्प्रचार वाचायला मिळायचे. मोबाईलवर मात्र ‘शॉर्टकट’ची भाषा (उदा. ‘HBD’, ‘RIP’, ‘THX’) फोफावली आहे. इमोजीच्या जगात शब्दांची जागा चिन्हांनी घेतली आहे. यामुळे तरुण पिढीची अभिव्यक्ती क्षमता खुंटत चालली आहे. भावना व्यक्त करण्यासाठी आता शब्दांची गरज वाटेनाशी झाली आहे, परिणामी संवादातील ‘ओलावा’ आणि ‘गंभीरता’ हरवत चालली आहे.
स्क्रीन’चे व्यसन आणि शारीरिक-मानसिक पडझड
वृत्तपत्र वाचून झाल्यावर ते बाजूला ठेवले जायचे. मोबाईल मात्र माणसाला सोडत नाही. ‘इन्फिनिटी स्क्रोलिंग’मुळे मेंदूला सतत उत्तेजना मिळत राहते, ज्यामुळे झोपेचे विकार, चिडचिडेपणा आणि ‘फोमो’ (FOMO) सारखे मानसिक आजार बळावत आहेत. शारीरिक कष्ट करणाऱ्या ग्रामीण तरुणांच्या हातातही आता नांगराऐवजी तासनतास मोबाईल दिसत आहे, ही उत्पादकता कमी करणारी बाब आहे.
निष्कर्ष
काळ बदलतो तशी माध्यमे बदलणे स्वाभाविक आहे. आपण तंत्रज्ञानाला विरोध करू शकत नाही. पण, “मोबाईलने वृत्तपत्राची जागा घेतली तरी, त्याने वृत्तपत्राची ‘मूल्ये’ (Values) घेता कामा नयेत.” माहितीच्या या वेगात आपण ‘माणूस’ म्हणून संवाद साधायला विसरलो, तर ती प्रगती नसून अधोगती असेल. वृत्तपत्रांनी जपलेली वैचारिक प्रगल्भता, भाषेची शुद्धता आणि सामाजिक भान जर आपण डिजिटल युगात टिकवू शकलो, तरच या क्रांतीला अर्थ उरेल. अन्यथा, आपल्या हातात ‘स्मार्टफोन’ असेल, पण समाज मात्र ‘अज्ञानी’ राहील.
– डॉ. भूषण टी. कुकडकर
9767767997
